TẠP CHÍ KINH TẾ
Hiệp định tự do mậu dịch, "vũ khí"
của Mỹ và TQ
Phát ngày Thứ ba, ngày
11 tháng mười một năm 2014
Tổng thống Mỹ, Barack
Obama đứng phía sau chủ tịch TQ Tập Cận Bình tại thượng đỉnh APEC 2014. Ảnh
ngày 11/11/2014.Reuters
Các nước trong vùng Châu Á Thái Bình Dương đang đứng trước sự chọn
lựa giữa hai sáng kiến thành lập khu vực tự do mậu dịch của Washington và Bắc
Kinh. Hiệp định TPP của Mỹ và FTAAP của Trung Quốc bao hàm cả vế kinh tế,
thương mại lẫn chiến lược, an ninh. Vấn đề đặt ra đối Châu Á : Mỹ thì ở xa
Trung Quốc thì gần.
Hiệp định tự do mậu
dịch, « vũ khí » để Mỹ và Trung Quốc tranh giành ảnh hưởng với khu vực Châu Á
Thái Bình Dương. Tại thượng đỉnh Diễn Đàn Hợp Tác Kinh Tế Châu Á Thái Bình
Dương APEC tổ chức ở Bắc Kinh, Hoa Kỳ và Trung Quốc chạy đua tranh giành ảnh
hưởng với khu vực qua hai dự án thành lập khu vực tự do mậu dịch rộng lớn.
Tham gia Hiệp định Đối
tác Chiến lược Xuyên Thái bình dương, gọi tắt là TPP, do Hoa Kỳ vận động với 11
quốc gia trong đó có Nhật Bản mà không có Trung Quốc hay ngả vào vòng tay Bắc Kinh
với Khu Vực Thương Mại Tự Do Châu Á Thái Bình Dương FTAAP ?
Dự án thành lập khu vực
tự do mậu dịch FTAAP của Trung Quốc bao gồm 10 quốc gia Đông Nam Á trong hiệp
hội ASEAN, cộng thêm 6 quốc gia khác ở Châu Á là Hàn Quốc, Nhật Bản, Ấn Độ, Úc,
New Zealand và đương nhiên là Trung Quốc. Bắc Kinh đương nhiên mời Hoa Kỳ đứng
ngoài vòng của dự án FTAAP.
Cụ thể hơn Trung Quốc đề
nghị những gì với các đối tác Châu Á qua dự án này ? Đâu là những ý đồ của các
nhà lãnh đạo Bắc Kinh ? Dự án nào có lợi nhiều hơn đối với các nước Á châu ? Đó
là những câu hỏi chuyên gia kinh tế Nguyễn Xuân Nghĩa lần lượt trả lời.
TPP hay FTAAP ?
TPP thoạt đầu là sáng
kiến do Brunei, Chi Lê, New Zealand và Singapore đề xướng vào năm 2005 để cưỡng
lại áp lực của các quốc gia lớn trong khu vực. Cả bốn đều là những chú lùn cả
về mặt chính trị lẫn thương mại trong vùng Châu Á Thái Bình Dương. Thế rồi bốn
năm sau đó, Hoa Kỳ nhập cuộc, lôi kéo theo nhiều quốc gia khác như Úc,
Malaysia, Peru, Việt Nam, rồi Canada, Mêhicô và sau chót hết là Nhật Bản vào
cuộc.
Tuy không nói ra nhưng Washington muốn biến TPP thành một công cụ để
kềm tỏa ảnh hưởng của Trung Quốc vào lúc Bắc Kinh đang tiến lại gần các quốc
gia Đông Nam Á và cuốn hút khối ASEAN vào quỹ đạo của mình qua một loạt các thỏa
thuận tự do mậu dịch.
Một khi hoàn tất, TPP
trở thành khu vực kinh tế hơn 790 triệu dân, đóng góp 40% GDP và chiếm 1/3 thương
mại toàn cầu. Các chuyên gia Mỹ xem TPP là "hiệp định thương mại của thế
kỷ XXI" và sẽ là vế kinh tế trong chính sách "xoay trục về châu
Á" của tổng thống Obama bên cạnh vế quân sự qua hàng loạt các thỏa thuận
giữa Washington với các đối tác như Philippines, Úc và kể cả với Việt Nam hay Ấn
Độ.
Trước mắt tham vọng đóng
một vai trò then chốt toàn diện – từ kinh tế đến ngoại giao, chiến lược –tại
Châu Á Thái Bình Dương của Hoa Kỳ qua hiệp định Thương mại Xuyên Thái Bình
Dương còn vấp phải nhiều trở ngại. Bên cạnh những bất đồng về quyền lợi kinh
tế, thương mại, Washington chủ yếu chưa thuyết phục được các đối tác Á châu nghiêng
hẳn về phía mình.
Bởi các đối tác của Mỹ vẫn bị giằng co giữa hai siêu cường kinh
tế của thế giới là Hoa Kỳ và Trung Quốc. Cụ thể nhất là trường hợp của Nhật
Bản. Tokyo đã đợi đến tháng 11/2011 mới gia tham gia đàm phán TPP cho dù Tokyo
từ trước tới nay vẫn khẳng định Nhật Bản là "cánh tay phải của Mỹ tại châu
Á".
Trung tâm hội nghị APEC tại Bắc KinhREUTERS/Jason
Lee
Nhìn sang góc đài bên
kia của đấu trường thì Bắc Kinh từ tháng 11/2012 tại thượng đỉnh Đông Á ở Cam
Bốt đã đề xuất sáng kiến thành lập Hiệp Đinh Đối Tác Kinh Tế Toàn Diện Khu Vực
– RCEP bao gồm 10 thành viên của ASEAN với 6 quốc gia mà Hiệp Hội Đông Nam Á đã
ký kết hiệp định tự do mậu dịch. Sáu nước đó là Úc, Trung Quốc, Ấn Độ, Nhật Bản,
Hàn Quốc và New Zealand.
Hàn Quốc và New Zealand
hiện không tham gia hiệp ước Xuyên Thái Bình Dương của Mỹ. Bắc Kinh đặc biệt
chiếu cố Hàn Quốc do Seoul là một đồng minh truyền thống của Washington, và
đang có tranh chấp chủ quyền biển đảo với Nhật Bản. Lôi kéo được Hàn Quốc vào
vòng ảnh hưởng của mình là một thắng lợi lớn của Trung Quốc không chỉ trong
lĩnh vực kinh tế, thương mại mà cả về phương diện ngoại giao và địa chính trị.
Không phải tình cờ mà trước khi thượng đỉnh Diễn Đàn Hợp Tác Kinh Tế Châu Á
Thái Bình Dương khai mạc, Trung Quốc và Hàn Quốc đã chính thức ký kết hiệp định
tự do mậu dịch song phương.
Dù sao đi chăng nữa hiệp
định RCEP liên quan tới một nửa dân số trên hành tinh và 1/3 tổng trao đổi mậu
dịch toàn cầu. Nhưng chiến lược chiêu dụ các quốc gia trong vùng Châu Á Thái
Bình Dương của Bắc Kinh không dừng lại ở đó. Trung Quốc đưa ra một kế hoạch
rộng lớn hơn, bao gồm cả Mêhicô, Peru, và nhất là Nga trong khuôn khổ hiệp định
FTAAP Khu Vực Thương Mại Tự Do Châu Á Thái Bình Dương.
Dự án TPP do Hoa Kỳ đề
xướng càng gặp trở ngại thì kế hoạch FTAAP của Trung Quốc càng có cơ may thu
hút các đối tác châu Á.
Khác biệt giữa TPP và
FTAAP
Nguyễn Xuân Nghĩa
: Trước hết cả hai sáng kiến của Hoa Kỳ và Trung Quốc đều xuất phát từ châu
Á, sau đó được hai cường quốc đối nghịch trong khu vực này khai thác để vừa mở
rộng ảnh hưởng của mình vừa ngăn ngừa ảnh hương của đối phương (…)
Phía Bắc Kinh khởi đi từ
Hiệp hội 10 quốc gia Đông Nam Á -ASEAN để cùng với mình lập ra một khu vực tự
do mậu dịch chung. Khu vực đó từng bước mời thêm Nhật, Hàn Ấn Độ, Úc và New
Zealand tham gia. Dĩ nhiên là với vai trò trọng yếu của Trung Quốc.
Bắc Kinh có dự kiến lớn
là mở ra kỷ nguyên phát triển Đông Á với Trung Quốc là trung tâm để thiết lập
mạng lưới an ninh và kinh tế dưới cái dạng của "Con Đường Tơ Lụa"
ngày xưa trải rộng trên biển và trong đất liền, từ Indonesia của Đông Nam Á qua
đến Trung Á.
Để thực hiện dự kiến, Bắc Kinh tung tiền mua chuộc các nước Á châu
qua đầu tư và mậu dịch. Giờ đây, Bắc Kinh đề nghị Hiệp định Đối tác Kinh tế
Toàn diện của Khu vực trải rộng từ Úc châu về tới Trung Quốc. Tham gia dự án
này, các nước Á châu sẽ có lợi thế là buôn bán với thị trường đông dân nhất.
Phía Mỹ thì khai triển
sáng kiến Xuyên Thái bình dương TPP nhưng bất nhất vì mâu thuẫn bên trong khi
đảng Dân Chủ và các nghiệp đoàn muốn duy trì chế độ bảo hộ mậu dịch và chưa
khắc phục được các dị biệt quá lớn với một đối tác quan trọng là Nhật Bản. Việc
đảng Cộng Hoà vừa thắng lớn tại Quốc hội có thể khai thông được bế tắc này về
mậu dịch và chú ý hơn đến an ninh.
Dụng ý của Trung Quốc ?
Nguyễn Xuân Nghĩa :
Trung Quốc công khai thừa nhận muốn Bắc Kinh trở lại vị trí trung ương của khu
vực Châu Á Thái Bình Dương kể cả về mặt kinh tế lẫn quân sự. Điều đó có nghĩa
là Bắc Kinh muốn gạt Mỹ ra khỏi khu vực này. Ngoài ra, những quốc gia nào đi
theo Trung Quốc thì sẽ có lợi về kinh tế và sẽ được Bắc Kinh che chở, bảo đảm
về an ninh.
Tuy nhiên các nước Đông Nam
Á và Đông Á, đứng đầu là Nhật Bản thì đã không tin vào những hứa hẹn của Trung
Quốc, nhất là với những động thái của Trung Quốc ở Biển Đông.
Vấn đề thứ nhì là tuy
Bắc Kinh có tham vọng lớn lao như vậy nhưng Trung Quốc có thế mà không có lực.
Bản thân Trung Quốc trong nội bộ cũng còn rất nhiều vấn đề cấp bách phải giải
quyết. Ngoài một số khó khăn kinh tế, Trung Quốc còn phải đối mặt với vấn đề
hội nhập với những sắc tộc …
Thế rồi vừa qua, vấn đề
dấy lên ở Hồng Kông cũng đã làm nhiều nước trong vùng phải suy nghĩ. Ở phía bên
kia, cho dù Hoa Kỳ là một ông khổng lồ còn đang ngủ quên, nhưng không ai lo
ngại, Mỹ tuyên bố chủ quyền lãnh thổ ở nơi này hay nơi kia. Đồng thời thì Hoa
Kỳ vẫn có một sức mạnh quân sự với khả năng đảm bảo an ninh cả khu vực Đông Á trước
đà bành trướng của Trung Quốc.
Lợi và hại khi đi theo
Mỹ hay theo Trung Quốc
Nguyễn Xuân Nghĩa :
Đương nhiên các nước Đông Á không thể quyết định trong hai ngày thượng đỉnh
APEC là họ sẽ tham gia vào khu vực tự do mậu dịch TPP hay FTAAP. Vấn đề không
thể có giải đáp trong ngắn hạn mà là bài toán của năm, mười năm tới.
Vả lại Trung Quốc muốn
trở lại với quy trình trong quá khứ của Liên bang Xô Viết : phân công lao động.
Bắc Kinh muốn mở rộng giao thương với các quốc gia trong vùng để bổ sung cho
những yếu kém của bản thân kinh tế Trung Quốc. Thí dụ như Trung Quốc chủ trương
mua rấ nhiều nguyên, nhiên vật liệu để phát triển kinh tế của chính mình. Thế
rồi bán lại cho các đối tác thương mại do Trung Quốc sản xuất, tạo la một sự lệ
thuộc vào hàng hóa của Trung Quốc. Vì thế các nền kinh tế trong vùng sẽ bị Bắc
Kinh khuynh đảo, kiểm soát.
Tương tự như Liên Xô
trước kia có mối liên hệ với các nước trong khối COMECON ở Trung và Đông Âu .
Ngược lại về phía Hoa Kỳ họ có chủ trương tự do kinh tế và làm gì có lợi cho
nước Mỹ thì họ làm. Kết luận là tham gia dự án với Mỹ thì có lợi và an toàn
hơn.
Muốn vậy, các nước Á châu, từ Nhật Bản đến Nam Hàn, Úc, và cả Ấn Độ, cần
gây sức ép với Mỹ về mối nguy của Trung Quốc cho quyền lợi của Hoa Kỳ. Việc hăm
dọa Mỹ là mình sẽ đi với Trung Quốc có thể nằm trong toan tính đó.
__._,_.___
