Tràn bùn đỏ bauxite Lâm
Đồng gây lo ngại
Công
An Xã đánh chết người dân tại đồn công an tỉnh Dak Nông
|
|
|||||||
|
|
 |
|
|
|
|
|
|
|
Preview by Yahoo
|
|||||||
|
|
|||||||
Nam
Nguyên, phóng viên RFA
2014-10-09
2014-10-09
- In trang này
- Chia
sẻ
- Ý kiến của Bạn
- Email
namnguyen10092014.mp3
Vụ tràn bùn đỏ xảy ra rạng sáng ngày 8/10/2014 ở nhà máy bauxite
Tân Rai, Lâm Đồng.
Courtesy PL
Vụ tràn bùn đỏ xảy ra rạng sáng ngày 8/10/2014
ở nhà máy bauxite Tân Rai Lâm Đồng gây nhiều lo ngại trong bối cảnh nhiều hồ
chứa bùn thải quặng sắt và quặng titan đã liên tiếp bị vỡ.
Hồi chuông báo động
Câu chuyện mới nhất
xảy ra ở nhà máy bauxite Tân Rai Lâm Đồng như gióng lên hồi chuông báo động
trong dư luận. Theo TS Nguyễn Thanh Giang chuyên gia địa chất hiện sống và làm
việc ở Hà Nội, kỹ thuật khai thác khoáng sản có nguy cơ gây độc hại cho môi
trường chung quanh đang hiện diện ở nhiều địa phương củaViệt Nam. TS Nguyễn
Thanh Giang cho rằng, việc tổ chức khai thác khá hỗn loạn, không chỉ là đối với
bauxite với sắt, ngay cả khai thác titan hay khai thác vàng cũng đang gây ô
nhiễm môi trường tàn phá sinh thái rất nặng nề. Ông nhấn mạnh:
Điều đó chứng tỏ trình
độ quản lý, trình độ khoa học kỹ thuật cũng có những vấn đề chưa được xem xét
đến một cách chu đáo.
-TS Nguyễn Thanh Giang
“Điều đó chứng tỏ
trình độ quản lý, trình độ khoa học kỹ thuật cũng có những vấn đề chưa được xem
xét đến một cách chu đáo. Cách đây ít ngày, đã xảy ra vụ vỡ đập hồ chứa bùn
thải của mỏ sắt ở Việt Bắc, hôm qua (8/10) lại xảy ra tràn bùn đỏ. Hiện bây giờ
họ đã cố tình giải thích rằng đấy chỉ là bùn rửa quặng không phải là bùn thải.
Nhưng nói thật, những thông tin như vậy và cách giải thích như vậy thì cũng
chưa làm cho người ta yên tâm được, xác suất tin vào lời giải thích ấy nó
thấp.”
Bộ Công thương Việt
Nam ngày 10/8/2014 vội vã trấn dư luận, khẳng định không phải vỡ hồ chứa bùn đỏ
ở nhà máy bô xít Tân Rai Lâm Đồng. Ông Nguyễn Mạnh Quân, Vụ trưởng Vụ Công
nghiệp nặng được báo mạng Một Thế Giới trích dẫn cho biết, đoạn đê quai bị vỡ
là đê quai ngăn bãi thải chứa quặng và là bùn của quặng đất đỏ chứ không phải
là bùn đỏ nên không hề độc hại. Theo Thanh Niên Online, rạng sáng 8/10 xảy ra
vỡ đê ở hồ rửa quặng bauxite của nhà máy tuyển quặng thuộc Dự án Tổ hợp
Bauxit nhôm Lâm Đồng, nước và bùn thải chảy hết xuống hồ Cai Bảng. Nước của hồ
này cung cấp cho nhà máy bauxite cũng như được nông dân sử dụng phục vụ canh
tác nông nghiệp.
Khắc phục sự cố vụ
tràn bùn đỏ xảy ra rạng sáng ngày 8/10/2014 ở nhà máy bauxite Tân Rai, Lâm
Đồng. Photo courtesy of NLĐ.
Giáo sư Tiến sĩ Nguyễn
Thế Hùng, thuộc ban sáng lập trang mạng bauxite Việt Nam nhân câu chuyện mới
xảy ra ở nhà máy Tân Rai Lâm Đồng đã lật lại hồ sơ hồ chứa bùn đỏ bauxite. Theo
đó tính toán chu kỳ mưa lập lại ở các hồ chứa của dự án là quá thiếu sót, Chủ
dự án chỉ tính chu kỳ lập lại 50 năm mà đáng lẽ ít nhất cũng phải tính 100 năm
hoặc nhiều hơn. Từ Đà Nẵng GSTS Nguyễn Thế Hùng phản biện:
“Những hồ chứa bùn đỏ
trên Tây nguyên, nói về chuyện mưa ở các lưu vực ở trên chảy xuống hồ mà tính
chu kỳ 50 năm như vậy là không an toàn, làm y như giỡn vậy. Đó là chưa nói tới
tính ổn định các đập xung quanh…đối chiếu với hồ bùn đỏ, người ta khai thác
quặng bauxite, ngươi ta rửa quặng gồm có các hóa chất trên đó, đặc biệt là sút
rất nguy hiểm, cũng như kim loại khi thải ra bùn đỏ thì rất là nguy hiểm. Tính
cái kiểu như vậy tôi thấy giống như giỡn vậy, như ông nhà quê đắp bờ đào cái ao
nuôi cá. Làm chuyện nguy hiểm thì phải công bố rộng rãi để các nhà khoa học
phản biện, làm úp úp mở mở làm các nhà khoa học không tiếp cận được.”
Khuyết tật của chế độ toàn trị
Tiến sĩ Nguyễn Thanh
Giang mô tả việc chính quyền bỏ ngoài tai những sự phản biện liên quan đến vấn
đề khai thác bauxite Tây nguyên như là một khuyết tật của chế độ toàn trị. Ông
nói:
“Thực tế cho thấy sự
vụng về của các cơ sở quản lý khai thác làm cho người ta không thực sự yên tâm
đối với các công trình, từ thủy điện cho tới công trình khai thác đập chắn làm
cho người dân nơm nớp lo sợ. Đó là kết quả của việc không trọng dụng người tài,
không thu thập được những ý kiến xác đáng mà chỉ muốn những người ăn theo nói
leo, những người vâng vâng dạ dạ xu nịnh cấp trên chứ không thu thập được tất
cả những ý kiến thẳng thắn trung thực… nó đã dẫn tới việc đó. Những việc này
dính dáng tới khoa học kỹ thuật nhưng thực ra nó là hậu quả của sự mất dân chủ
và không tôn trọng nhân quyền.”
Rất nhiều nhà khoa học
đã chứng minh, dừng ngay thời điểm này thì mình chịu lỗ đó còn hơn là mình tiếp
tục nữa.
-GS Nguyễn Thế Hùng
Khai thác Bauxite Tây
Nguyên được nói tới như một chủ trương lớn của Bộ Chính trị Trung ương Đảng
Cộng sản Việt Nam. Đây cũng là một chủ trương khó hiểu vì chính Đại tướng Võ
Nguyên Giáp, những năm cuối đời cũng đã khuyến nghị không nên làm vì Tây Nguyên
là nóc nhà Đông Dương, có vị thế chiến lược quan trọng.
Tướng Giáp từng e ngại
về việc hàng ngàn công nhân Trung Quốc sẽ có mặt lâu dài để thực hiện dự án.
Bên cạnh đó giới phản biện, kể cả các đại biểu Quốc hội cũng cảnh báo hiểm họa
môi trường khôn lường từ chất thải độc hại bùn đỏ mà nhiều nơi trên thế giới đã
gặp phải. Ngoài ra sự không hiệu quả kinh tế mà vẫn quyết thực hiện dự án lại
càng khó hiểu hơn.
GSTS Nguyễn Thế Hùng
cho rằng, hãy tỉnh ngộ dừng việc khai thác bauxite Tây Nguyên lại thà chịu
thiệt hại nhỏ còn hơn là để thế hệ con cháu phải gánh chịu hậu quả lâu dài. Ông
nói:
“Rất nhiều nhà khoa
học đã chứng minh, dừng ngay thời điểm này thì mình chịu lỗ đó còn hơn là mình
tiếp tục nữa. Nhưng nếu một chính quyền gọi là của dân, do dân và vì dân, ví dụ
anh có cái nhà của anh thì anh muốn sửa muốn bán là quyền của anh, bây giờ anh
nói nhà nước của dân nhưng mà ý kiến phản biện của các nhà khoa học thì không
tôn trọng. Lẽ ra phải có những đoàn phản biện độc lập để xem xét những vấn đề
đó.”
Dư luận chưa quên vụ
vỡ hồ chứa trên núi ngày 18/11/2013 làm lũ bùn đỏ titan tràn xuống như
dòng thác ở Bình Thuận làm gián đoạn giao thông tuyến đường nối thành phố Phan
Thiết và mũi Kê Gà. Gần đây nhất ngày 30/9/2014 đâp ngăn hồ chứa bùn thải của
nhà máy tuyển quặng sắt ở Yên Bái bị vỡ làm một lượng bùn đỏ, xỉ quặng và chất
thải khổng lồ tràn xuống hạ du, chôn vùi đồng ruộng, đường giao thông và
tràn vào nhà dân ở thôn Lương Thiện xã Lương Thịnh quận Trấn Yên, Yên Bái.
Câu chuyện vỡ hồ thải
hồ rửa quặng bauxite nhà máy tân Rai Lâm Đồng rạng sáng ngày 8/10/2014 nằm
trong chuỗi sự kiện kéo dài ở Việt Nam. Đó là hồi chuông cảnh báo cho Đảng và
Nhà nước Việt Nam về việc cải cách điều chỉnh chính sách của mình.
BÔXIT TÂY NGUYÊN BỎ THÌ THƯƠNG VƯƠNG THÌ TỘI
Tô Văn Trường
|
Thưa Anh
Dự án bôxit Tây Nguyên là sai lầm cơ bản về chủ trương, quy
mô, công nghệ kỹ thuật, chọn nhà thầu Trung Quốc và đối tượng triển khai thử
nghiệm. Nhà nước đã
đầu tư vào 2 dự án bôxit Tân Rai và Nhân Cơ khoảng 1,5 tỷ đô la đúng là
trong tình cảnh “bỏ thì thương, mà vương thì tội” chỉ còn cách tháo gỡ dần.
Sự cố vỡ đê hồ thải quặng của nhà máy bô xít Tân Rai ở Tây Nguyên vừa qua chỉ
là một phần minh chứng đã được nhiều nhà khoa học cảnh báo từ lâu về nguy cơ
hồ bùn đỏ.
Thời bao cấp, tai nạn lớn nhất trong ngành khai khoáng đã xẩy ra
tại bãi thải quặng đuôi của mỏ măng gan Tĩnh Túc từ những năm 1960 của thế kỷ
trước và làm thiệt mạng gần 100 người. Vì khi đó đang còn chiến tranh, nên
tai nạn thuộc loại “nhậy cảm”, bí mật chỉ có các cán bộ kỹ thuật, tâm huyết
với ngành mỏ và những người có trách nhiệm mới được biết.
Kèm theo đây là bài viết “Bôxit Tây Nguyên bỏ thì thương vương
thì tội”.
Kính
Tô Văn Trường
|
Dự án bôxit Tây
Nguyên là sai lầm cơ bản về chủ trương, quy mô, công nghệ kỹ thuật, chọn nhà
thầu Trung Quốc và đối tượng triển khai thử nghiệm. Nhà
nước đã đầu tư vào 2 dự án bôxit Tân Rai và Nhân Cơ khoảng 1,5 tỷ đô la đúng là
trong tình cảnh “bỏ thì thương, mà vương thì tội” chỉ còn cách tháo gỡ dần. Sự
cố vỡ đê hồ thải quặng của nhà máy bô xít Tân Rai ở Tây Nguyên vừa qua chỉ là
một phần minh chứng đã được nhiều nhà khoa học cảnh báo từ lâu về nguy cơ hồ
bùn đỏ.
Thời bao cấp, tai nạn lớn nhất
trong ngành khai khoáng đã xẩy ra tại bãi thải quặng đuôi của mỏ măng gan Tĩnh
Túc từ những năm 1960 của thế kỷ trước và làm thiệt mạng gần 100 người. Vì khi
đó đang còn chiến tranh, nên tai nạn thuộc loại “nhậy cảm”, bí mật chỉ có các
cán bộ kỹ thuật, tâm huyết với ngành mỏ và những người có trách nhiệm mới được
biết.
Tài nguyên thiên nhiên có 3 loại là
tài nguyên khoáng sản, tài nguyên sinh vật và tài nguyên cảnh quan. Trong đó,
tài nguyên khoáng sản không tái tạo là tài sản quý giá của thiên nhiên trao
tặng cho con người. (Thời gian hình thành than ở Quảng Ninh cũng phải mất hơn
300 triệu năm).
Cách tiếp cận về kinh tế
Các nhà khoa học thường tranh luận
về các ngành kinh tế nói chung, thường trọng cung hơn trọng cầu, riêng về ngành
khai thác khoáng sản phải trọng cầu
hơn trọng cung vì cung dễ phát triển còn cầu thì khó kích. Đào bới đem bán thì dễ nhưng đào và sử dụng như thế nào cho có hiệu quả mới là điều cần bàn.
hơn trọng cung vì cung dễ phát triển còn cầu thì khó kích. Đào bới đem bán thì dễ nhưng đào và sử dụng như thế nào cho có hiệu quả mới là điều cần bàn.
Phương pháp khai thác tài nguyên
Xưa nay, chúng ta khai thác,
chế biến, sử dụng đều theo quy trình vật lý (khoan, nổ, bốc xúc, vận chuyển)
đều theo quy trình vật lý, hiệu quả thấp, tổn thất trong lòng đất cao. Trong
khi thế giới coi trọng việc sử dụng quy trình hóa học thay cho quy trình vật
lý. Mỹ đang đi tiên phong về khai thác dàu, than bằng quy trình sinh học đưa vi
sinh biến than thành khí. Than, dầu khí đều có nguồn gốc các bon nếu cộng vơi
hydro tỷ lệ thấp tạo ra thể rắn, nếu hydro tỷ lệ cao tạo ra thể khí.
Bãi thải quặng đuôi
Theo đánh giá của Ts Nguyễn Thành
Sơn trong ngành khai khoáng, bãi thải quặng đuôi là một hạng mục rất quan trọng
cần được thiết kế đúng. Ở Việt Nam cách đây hơn 40 năm, chúng ta đã có các bãi
thải quặng đuôi được các chuyên gia Trung Quốc giúp thiết kế ở mỏ Cromite Cổ
Định (Thanh Hóa) và mỏ sắt Trại Cau (Thái Nguyên), các chuyên gia Liên Xô giúp
thiết kế bãi thải quặng đuôi ở apatite Lào Cai. Nói chung, đây là những công
trình thực sự phải có đầy đủ các bước, từ luận chứng chọn địa điểm đến các giải
pháp thiết kế cơ bản, đặc biệt là vấn đề chống thấm và chống các chất kim loại
nặng lọt ra ngoài môi trường nước.
Tấc đất, tấc vàng, quê tôi ở Thái
Bình nhiều chỗ 1 người chỉ có 1 sào đất canh tác tức là 1 ngày 1 người chỉ có
1m2 bới đất, nhặt cỏ mà sống. Cho dù đất xung quanh Tân
Rai, Nhân Cơ có hoang sơ, “đất xấu”, nhưng về lâu dài vẫn là dự trữ quốc gia
quí giá. Từ quan điểm độ phì nhiêu thì “Không có đất xấu, chỉ có con người sử
dụng không tốt”. Vậy khối lượng chất thải cả đời sống của 2 nhà máy bôxit Tân
Rai và Nhân Cơ là bao nhiêu? Diện tích cho bãi thải đuôi bôxit là bao nhiêu?
Nếu chất thải chứa vào kho sâu, xây cao cố định thì tạm được nhưng năm này, qua
năm khác cứ thải ra thì bao nhiêu diện tích đất sẽ bị phủ? Có thể nói hầu hết
các mỏ của ta xử lý chất thải rắn không có bài bản, tạo thành một cảnh quan/môi
trường nham nhở, bê bối, ô nhiễm đủ thứ. Đã ở thế kỷ 21, đất nước ta không thể
để như thế được.
Bài học đắt giá
Theo tôi hiểu, bãi thải có nhiều
loại, tùy mục đích có sử dụng tiếp hay không, phải được quan tâm ngay từ khâu
thiết kế. Ví dụ bãi thải apatit Lào Cai, có loại bỏ đi vĩnh viễn, nhưng
cũng có loại sau này điều kiện kĩ thuật và kinh tế cho phép thì tận dụng, thu
hồi phần quặng có ích còn lẫn trong bãi thải bằng cách đã xây dựng nhà máy tuyển
quặng.
Bài học xương máu ở bãi thải quặng
đuôi của mỏ Mangan Cao Bằng thập niên 60 là do thiết kế không đúng, cao quá,
nước mưa ngấm, xử lý thấm không tốt nên hậu quả khủng khiếp chất thải đã trôi
và vùi lấp làm thiệt mạng khoảng 100 người ở bên dưới.
Các bãi thải vùng Cẩm Phả Quảng
Ninh, cao hàng trăm mét, nước mưa thoát hết nên không xảy ra sự cố đáng tiếc,
nhưng vẫn bị một số hạt nhỏ vùi lấp ở chân bãi thải, và một số gia đình
phải chuyển đi nơi khác. Xin lưu ý là vẫn có than còn lẫn trong nước thải, có
hàm lượng lưu huỳnh làm cho nước có độ acid, được chảy ra biển vẫn gây nên ô
nhiễm môi trường.
Nước bãi thải mỏ Na Dương, do lượng
lưu huỳnh trong đất đá thải cao đến 7% cho nên nước từ bãi thải gây ô nhiễm
cao, chảy ra đến đâu thì cây cỏ ở đấy đều bị chết hết. Tác hại ảnh hưởng đến
sức khỏe con người thì khỏi phải bàn vv…
Sự cố vỡ đê hồ thải quặng của
bôxit Tân Rai
Những người có kiến thức chuyên môn
đều hiểu thưc tế thì đúng là bùn thải quặng đuôi không độc hại so với bùn đỏ
thải từ quá trình sản xuất alumina. Tuy nhiên, đã là chất thải thì ít nhiều có
hại và đều phải có quy trình quản lý riêng. Bùn thải quặng đuôi có thành phần
chủ yếu là sét, thải ra khi sàng tuyển và rửa quặng thô bằng nước để làm giàu
quặng trước khi đưa vào quá trình sản xuất alumina.
Có thể, không có sử dụng hóa chất
trong giai đoạn làm giàu quặng, trừ khi do tính chất đất bazan Tây Nguyên sét
bám dính bết vào quặng thì có thể cần phải dùng thêm chất hoạt động bề mặt
trong quá trình này, để vừa nâng cao hiệu quả tách bùn sét, vừa đỡ tốn nước
rửa, và vừa làm bùn dễ lắng khi thải vào hồ chứa.
Bãi thải quặng đuôi từ nhà máy
tuyển rửa quặng của dự án Tân Rai được lựa chọn địa điểm và các giải pháp thiết
kế ấu trĩ. Công nghệ tuyển quặng được “copy” của Trung Quốc nhưng lại không có
thử nghiệm tuyển công nghệ, tiêu hao nhiều nước, phải nhờ các chuyên gia Ấn Độ
hiệu chỉnh bằng sử dụng chất trợ lắng. Quy mô sản xuất của nhà máy Tân Rai mới
chỉ có 600.000 tấn/năm và chưa chạy hết công suất mà đã xảy ra sự cố vượt tầm
kiểm soát như vậy.
Ảnh : Thiết bị
đang thi công ngăn việc tràn bùn thải quặng ở khu vực Tân Rai
Từ sự cố vỡ đê hồ thải quặng của
bôxit Tân Rai càng âu lo đến nguy cơ về sự an toàn của hồ chứa bùn đỏ các chất
độc hại còn nằm ở độ cao hơn hồ tích nước để rửa quặng.
Biến bùn đỏ thành sắt xốp có phải
là giải pháp cứu cánh?
Thời gian qua, công luận lại rộ lên
thông tin tuyên truyền ca ngợi ở Việt Nam đã nghiên cứu thành công việc chế ra
sắt xốp từ bùn đỏ. Từ thập niên 70, các nước như Mỹ, Nhật Bản, Nga v.v…
đã phát minh quy trình sử dụng này, bằng cách sử dụng than gày, và khí để hoàn
nguyên. Đây cũng là quy trình thông dụng trong ngành luyện kim (công nghệ phi
coke) nhưng phải dùng nhiều than. Sắt xốp đã từng được làm ở Thạch Khê, và Trại
Cau (Thái Nguyên). Ở Thái Nguyên dùng than cốc luyện qua gang thành thép (nói
chính xác cốc cũng là dạng than).
Ở đây hàm lượng quặng sắt khoảng
55%, mà hiệu quả còn thấp, trong khi bùn đỏ ở nhà máy bauxite Tây
Nguyên hàm lượng quặng sắt chỉ có khoảng 30%, đấy là chưa kể chi phí phải
vận chuyển hàng triệu tấn than từ nơi xa Quảng Ninh lên Tây Nguyên hoặc phải
chở toàn bộ bùn đỏ từ Tây Nguyên xuống Bình Thuận để phát triển các dự án sắt
xốp. Kiểu gì cũng không khả thi về kinh tế.
Chuyện hoàn nguyên sắt trong bùn đỏ
chỉ là “nói lấy được”, về kĩ thuật thì thế giới đã làm, nhưng về kinh tế ở đây
chỉ là chuyện hão huyền. “Sắt xốp” là công nghệ “phi coke” đã được thế giới sử
dụng hàng chục năm nay, không phải là cứu cánh của bùn đỏ, mà chỉ là cứu cánh của
những kẻ cơ hội về kỹ thuật và ấu trĩ về kinh tế.
Giải pháp
Nhà nước đã đầu tư vào 2 dự án
bôxit Tân Rai và Nhân Cơ khoảng 1,5 tỷ đô la , đúng là trong tình cảnh “bỏ thì
thương, mà vương thì tội” chỉ còn cách tháo gỡ dần. Những người có trách nhiệm
phải công bố các tài liệu phân tích chất lượng nước và thành phần hạt quặng nhỏ
ở hồ thải quặng Tân Rai (vì có lắng lọc gì cũng không hết).
Cần có cơ quan chuyên môn độc lập,
hội đủ chứng chỉ chất lượng, làm QA/QC cho tốt để lấy mẫu đúng phương pháp và
phân tích đúng tiêu chuẩn trong phòng thí nghiệm được trang bị chuẩn mực. Sau
đó, chỉ cần nhìn vào kết quả phân tích và kiểm tra lại quy trình xử lý quặng
thô của Tân Rai, nhất là khi xử lý trong mùa mưa, sét bị bết lại và dính chặt
vào quặng để đánh giá sâu hơn.
Trước mắt, phải công khai tất cả
các thông tin, số liệu cơ bản để phân tích, kiểm toán dự án. VUSTA cần vào cuộc
và thuê chuyên gia quốc tế độc lập để đánh giá đối chứng, không thể để Tập đoàn
Than khoáng sản (TKV) hay Bộ công thương tự đánh giá và xử lý vì “vừa đá bóng
vừa thổi còi”!
Không để TKV tiếp tục độc quyền,
độc diễn. Đối với dự án Nhân Cơ cần tiến hành cổ phần hóa, giao cho Tổng công
ty Đông Bắc (Bộ Quốc phòng) thực thi làm đối trọng với TKV.
Thay cho lời kết
Hệ thống chính trị thiếu sự kiểm
soát hữu hiệu, xã hội dân sự yếu kém, tiếng nói của người dân và phản biện của
các nhà khoa học không được coi trọng thì trong quá trình phát triển của đất
nước, cái giá phải trả quá đắt không có gì là ngạc nhiên. Dự án bô xít Tây
Nguyên đúng là bỏ thì thương, vương thì tội. Việc khai thác bauxite ở Tây
Nguyên chỉ là một minh chứng sai lầm cơ bản về chủ trương, quy mô, công nghệ kỹ
thuật, chọn nhà thầu Trung Quốc và đối tượng triển khai thử nghiệm.
T.V.T.
TS Nguyễn Thành Sơn: Sạt lở đê hồ thải quặng bô xít Tân Rai cho
thấy TKV rất chủ quan
Lê Quỳnh (thực hiện)
TS Nguyễn Thành
Sơn – ảnh: NLD
Dù bộ Công thương
lẫn chủ đầu tư dự án bô xít Tân Rai khẳng định bùn thải
tràn ra môi trường vào sáng ngày 8.10.2014 vừa qua không nguy hại, tuy nhiên,
trao đổi với Một Thế Giới, TS Nguyễn Thành Sơn, giám đốc quản lý dự
án Than đồng bằng sông Hồng, phân tích và khẳng định: Độc hại!
TS Nguyễn Thành Sơn được xem là
người nghiên cứu kỹ vấn đề bauxite nhất hiện nay.
Báo Một Thế Giới: Thưa, sau vụ tràn
sạt lở đê hồ thải quặng bauxite Tân Rai đuôi số 5 (Lâm Đồng), dù bộ Công thương
lẫn chủ đầu tư tập đoàn Công nghiệp than – khoáng sản (TKV) đã khẳng định bùn
tràn ra ngoài không độc hại, nhưng người dân vẫn đặt câu hỏi nghi vấn loại bùn
thải đã tràn ra này liệu có đúng là không độc hại không? Ông có ý kiến gì về
điều này?
TS Nguyễn Thành Sơn: Ở dự án Tân Rai
và Nhân Cơ đều có hai loại chất thải: chất thải của nhà máy alumina là bùn đỏ
độc hại và nguy hiểm, chất thải của nhà máy tuyển quặng bauxite là “quặng đuôi”
cũng độc hại, nhưng ÍT NGUY HIỂM HƠN.
Nếu ai đó khẳng định hồ thải quặng
đuôi không nguy hại là không đúng. Bất cứ hồ (bãi) thải quặng đuôi nào cũng
nguy hại, do có chứa rất nhiều khoáng vật của KIM LOẠI NẶNG và hợp chất hóa học
khác nhau chưa được xử lý.
Vì vậy, trong các sách giáo khoa,
người ta phải có hẳn 1 chương hướng dẫn thiết kế bãi thải quặng đuôi. Chắc chủ
đầu tư lẫn Bộ Công Thương chưa được học! Ở Tân Rai, về mặt lý thuyết, hồ thải
quặng đuôi chỉ ít nguy hại hơn hồ thải bùn đỏ.
Nhưng thực tế có thể không hẳn như
vậy. Trước đây, TKV đã rất “lúng túng” và phải nhờ cậy tư vấn của các chuyên
gia Ấn Độ trong việc tuyển quặng bauxite nguyên khai và xử lý hồ thải quặng
đuôi này vì:
(i) Đòi hỏi tiêu hao nhiều nước,
bởi trong bauxite nguyên khai có chứa nhiều sét cần phải được rửa sạch bằng
nước;
(ii) Nước khi sử dụng đòi hỏi phải
được pha thêm hóa chất (hoạt chất bề mặt). Hoạt chất bề mặt này là chất độc
hại. Không rõ TKV sử dụng chúng với tỷ lệ nào? Cần được làm rõ thì mới có thể
khẳng định được.
- Nói như vậy, việc thiết kế bãi
thải “quặng đuôi” ở dự án Bauxit Tân Rai đang có vấn đề, thưa ông?
Bãi thải quặng đuôi từ nhà máy
tuyển rửa quặng của dự án Tân Rai được lựa chọn địa điểm và các giải pháp thiết
kế ấu trĩ. Công nghệ tuyển quặng được “copy” của Trung Quốc, nhưng lại không có
thử nghiệm tuyển công nghệ, tiêu hao nhiều nước, phải nhờ các bạn Ấn Độ hiệu
chỉnh bằng sử dụng chất trợ lắng.
Trong ngành khai khoáng, bãi thải
quặng đuôi là một hạng mục rất quan trọng cần được thiết kế đúng. Ở Việt Nam
cách đây hơn 40 năm, chúng ta đã có các bãi thải quặng đuôi được các chuyên gia
Trung Quốc giúp thiết kế ở mỏ Cromite Cổ Định (Thanh Hóa) và mỏ sắt Trại Cau
(Thái Nguyên), các chuyên gia Liên Xô giúp thiết kế bãi thải quặng đuôi ở
apatite Lào Cai… Nói chung, đây là những công trình thực sự (phải có đầy đủ các
bước, từ luận chứng chọn địa điểm đến các giải pháp thiết kế cơ bản, đặc biệt
là vấn đề chống thấm và chống các chất kim loại nặng lọt ra ngoài môi trường
nước.
Xin nhắc lại, ở Việt Nam, thời bao
cấp, tai nạn lớn nhất trong ngành khai khoáng đã xẩy ra tại bãi thải quặng đuôi
của mỏ măng gan Tĩnh Túc từ những năm 1960 của thế kỷ trước, và làm thiệt mạng
gần 100 người. Vì khi đó đang còn chiến tranh, nên tai nạn thuộc loại “nhậy
cảm”, chỉ có các cán bộ kỹ thuật, tâm huyết với ngành mỏ và những người có
trách nhiệm mới được biết. Hiện nay chỉ còn một vài người chứng kiến và nhớ. Sử
sách đã không thấy ghi lại…
- Thực tế, người dân đang rất hoang
mang với những gì đang diễn ra ở nhà máy này, môi trường sống, cây cối, vườn
tược, nuôi trồng của dân bị ảnh hưởng không nhỏ nữa… Cách đây 1 tháng đã có
cảnh báo nguy cơ vỡ đê hồ chứa bùn thải, tuy nhiên, dường như nhà máy đã không
có những biện pháp an toàn đúng nghĩa nên đã xảy ra vỡ đê hồ thải như mới đây.
Điều đó cũng có nghĩa rằng nhà máy boxit Tân Rai không còn nằm ở phạm vi an
toàn nữa?
Người dân “hoang mang” không đáng
lo ngại bằng việc cách đây chưa đến 1 tháng, hội Khoa học công nghệ Mỏ của TKV
còn có văn bản báo cáo với Đảng, Chính phủ, và Quốc hội rằng: hồ bùn đỏ ở Tân
Rai đều “trong tầm kiểm soát”.
Đơn giản như hồ thải quặng đuôi mà
còn bị vỡ, không kiểm soát được, thì ai dám tin rằng hồ bùn đỏ “trong tầm kiểm
soát”! Chủ quan, và ấu trĩ của TKV là một trong những nguyên nhân dẫn đến tình
trạng “đi vướng núi, về mắc sông” của cả hai dự án bauxite hiện nay.
Đã đến lúc phải dừng hoạt động của
nhà máy để kiểm tra lại thiết kế của các hồ bùn đỏ và hồ thải quặng đuôi một
cách toàn diện (từ việc lựa chọn ví trí, đến các giải pháp thiết kế). Tôi chưa
xem bản thiết kế, nhưng chỉ đi qua cũng thấy về nguyên lý, chẳng ai thiết kế hồ
thải quặng đuôi như TKV cả. Chẳng cần đi đâu xa, cứ vào Cổ Định (Thanh Hóa) hay
lên Trại Cau (Thái Nguyên) để xem cách đây hơn 40 năm, bãi thải quặng đuôi đã
phải được thiết kế như thế nào?
- Ông nói gì về việc vừa qua chủ
đầu tư đã tuyên bố rất lạc quan rằng có thể xử lý được bùn đỏ bằng cách tách
sắt ra khỏi bùn đỏ để sản xuất thép?
Cái gọi là công nghệ “sắt xốp” là
công nghệ luyện kim “phi coke” (không cần dùng coke trong lò cao) đã được thế
giới sử dụng hàng chục năm nay, không phải là “giải pháp” của bùn đỏ.
Việc chế ra “sắt xốp” từ bùn đỏ
không có gì khó về kỹ thuật. Chỉ khó ở chỗ:
(i) Hàm lượng quặng sắt trong bùn
đỏ rất thấp (chỉ bằng 1/2 hàm lượng trong quặng của mỏ sắt Thạch Khê, hay Quý
Xa), nên hoàn nguyên ra được sắt xốp rất tốn kém;
(ii) Công nghệ “phi coke” nhưng
phải dùng nhiều than. Bắt buộc phải chở hàng triệu tấn than từ Bình Thuận ngược
lên Tây Nguyên, hoặc phải chở toàn bộ bùn đỏ từ Tây Nguyên xuống Bình Thuận để
phát triển các dự án sắt xốp. Kiểu gì cũng không khả thi về kinh tế.
- Vừa qua đã có ý kiến cho rằng đây
là lúc cần đánh giá độc lập lại toàn bộ dự án, và không thể để TKV đánh giá nữa
vì không khách quan. Là một người nắm rất rõ dự án bauxite, đồng thời cũng đã
có nhiều phân tích cho thấy dự án không có lời, chỉ lỗ…, quan điểm của ông như
thế nào về ý kiến này?
Tôi đồng ý!
Cám ơn ông đã dành cho báo Điện tử Một Thế Giới cuộc
trò chuyện này.
L.Q.
